Hoe voorkom je dat een doelgroepenaanpak blijft steken in een lijst met woningeigenaren, VvE’s, huurders, bedrijven en monumenten? Tijdens de online bijeenkomst van de Community of Practice All-electric lieten gemeente Haarlemmermeer en gemeente Hoorn zien dat het vooral gaat om de route achter die doelgroepen: hoe komen inwoners binnen, wie helpt hen verder en hoe sluit het aanbod aan op hun concrete vragen?
Haarlemmermeer: Eén herkenbaar (Energie)loket
Haarlemmermeer heeft rondom het Energieloket een netwerk van gespecialiseerde organisaties opgebouwd. Het Centrum voor Duurzaamheid is het lokale gezicht en verzorgt onder andere informatiebijeenkomsten, campagnes en het Rijdend Energieloket. De WoonWijzerWinkel beantwoordt eerstelijnsvragen en ondersteunt eigenaren van grondgebonden woningen. Voor VvE’s is er VVErduurzamen, voor bedrijven Klimaatroute en voor huishoudens met een kleine beurs de Energiebank Haarlemmermeer.
Voor de inwoner moeten deze verschillende partijen als één geheel functioneren. Een vraag komt binnen bij het Energieloket en wordt vervolgens naar de juiste expertise geleid. De specialisatie zit dus aan de achterkant; aan de voorkant blijft het loket herkenbaar en toegankelijk. Het Rijdend Energieloket en de bakfiets worden ingezet om ook inwoners in de kleinere kernen en lintdorpen te bereiken.
Gemeente Haarlemmermeer benadrukte dat het loket niet alleen op isolatie is gericht. In wijken waar de gemeente met buurtinitiatieven over all-electric in gesprek is, sluit het Energieloket aan met bijvoorbeeld inkoopacties, demonstratiemodellen van warmtepompen en uitleg over de werking daarvan.
Een andere gemeente vertelde tijdens het gesprek dat daar een actieve energiecoöperatie de eerstelijnsfunctie vervult. De gemene deler is een lokale partij die dichtbij inwoners staat, met daarachter specialistische ondersteuning.
Hoorn: doelgroepen hebben ieder hun eigen tempo
Hoorn werkt zowel vanuit de WUP’s als met een overkoepelende aanpak voor onder andere VvE-besturen, monumenteigenaren, MKB, bewonersinitiatieven, gemeentelijk vastgoed en woningeigenaren. Binnen een all-electric wijk komen al deze groepen terug, maar niet iedereen beweegt mee met de planning van de wijkaanpak.
De regionale VvE-aanpak bestaat uit vier stappen: informatiebijeenkomsten, een cursus voor bestuurders, een energiescan en ondersteuning door een regisseur bij de voorbereiding van besluitvorming in de ALV. Hoorn ziet dat de belangstelling van VvE-besturen sterk is gegroeid. Een mogelijke verklaring is dat veel VvE’s voor vervanging van de rookgasafvoer staan en daarom nu al willen weten of een aardgasvrije oplossing of toekomstig warmtenet een alternatief kan zijn. De bestaande regionale aanpak richt zich vooral op besparing; Hoorn werkt daarom aan aanvullende ondersteuning voor de stap naar aardgasvrij.
Ook andere doelgroepen vragen om een eigen route. Monumenteigenaren hebben te maken met beleid voor zichtbare zonnepanelen en gevelinstallaties en krijgen daarom onder andere spreekuren, informatieavonden en individueel advies van een monumentenexpert aangeboden. Bij MKB-ondernemers bleek juist het persoonlijk langsgaan effectief: gesprekken in de binnenstad konden direct worden opgevolgd door energiescans. Bewonersinitiatieven worden niet alleen financieel ondersteund, maar ook geholpen bij het samenbrengen van stakeholders en het vinden van de juiste gemeentelijke loketten.
VvE opgave
Een belangrijk gesprekspunt was wat er gebeurt zodra een VvE daadwerkelijk in beweging komt. Dan volgen vaak heel specifieke vragen over vergunningen, erfgoed, groen, gemeentegrond, erfgrenzen of een mogelijke bron. Een deelnemer omschreef hoe zulke initiatieven binnen de gemeentelijke organisatie nog te vaak op een reactie als ‘computer says no’ stuiten.
De opgave is daarom niet alleen om buiten de gemeentelijke organisatie een VvE-aanpak of loket te organiseren. Ook intern is een route nodig waarin collega’s begrijpen dat verduurzamingsinitiatieven meerdere beleidsterreinen raken en samen zoeken naar: hoe kan het wél? Hoorn gaat bij specifieke vragen zelf langs, inventariseert wat er speelt en kijkt hoeveel initiatief het VvE-bestuur zelf neemt. Vergelijkbare vragen worden waar mogelijk geclusterd, waarna bijvoorbeeld samen met SPDE-onderzoek kan worden opgezet.
Begin bij wat bewoners bezighoudt
In de eerste all-electric wijk in Hoorn trok een informatieavond over zonnepanelen, salderen en batterijen circa 180 bezoekers. Volgens gemeente Hoorn was het succes vooral te danken aan het onderwerp: dit was waar bewoners op dat moment zelf vragen en zorgen over hadden. De gemeente koppelde het WUP aan de avond, maar liet een onafhankelijke partij het inhoudelijke verhaal over salderen en batterijen vertellen. Ongeveer twintig bezoekers maakten direct een vrijblijvende afspraak met een gescreende lokale aanbieder.
De les is om niet alleen te zenden wat vanuit het programma op de planning staat. Actuele vragen over de energierekening, salderen of netcongestie kunnen een ingang vormen om ook het bredere gesprek over de all-electric wijkaanpak te voeren.
Hoorn gebruikt daarnaast bewonersprofielen om inzicht te krijgen in houding, bereikbaarheid en voorkeuren voor communicatiekanalen. Met een online participatieplatform werd een conceptbuurtplan getest: van de ongeveer 330 aangeschreven bewoners logden er 80 in. Daarmee wordt de doelgroepenaanpak niet alleen gebaseerd op woning- of eigendomstype, maar ook op gedrag, tempo en urgentie.
Kleinschalig collectief als aanvullende route
Hoorn onderzoekt ook oplossingen voor bewoners die met twee tot maximaal tien buren gezamenlijk op een energiesysteem willen overstappen. Via een marktconsultatie zijn lokale en landelijke partijen gevraagd wat zij in concrete buurten technisch zouden kunnen aanbieden. De bedrijven presenteren hun voorstellen rechtstreeks aan bewoners; met vijf à zes partijen wordt verder gewerkt.
De pilot staat nog aan het begin. De markt richt zich op het technische aanbod, terwijl de gemeente onderzoekt welke kaders, afspraken en templates nodig zijn om zulke initiatieven te ondersteunen.
Financiële ondersteuning helpt initiatieven op gang
Hoorn heeft sinds 2024 beleid voor bewonersinitiatieven binnen de energietransitie. Initiatieven kunnen rekenen op €1.500 aan opstartkosten, met aanvullende ondersteuning tot €10.000 voor bijvoorbeeld onderzoek en proceskosten. De gemeente helpt daarnaast bij het samenbrengen van stakeholders en het vinden van de juiste interne loketten. Zo krijgen kansrijke initiatieven inhoudelijke begeleiding en de financiële ruimte om een eerste verkenning of haalbaarheidsonderzoek uit te voeren.
Ook huurders, particuliere verhuurders en corporaties vragen om een eigen aanpak
Naast woningeigenaren en VvE’s kwamen ook huurders, particuliere verhuurders en woningcorporaties als afzonderlijke doelgroepen naar voren. In zowel Haarlemmermeer als Hoorn worden huurders ondersteund met kleine energiebesparende maatregelen. In Hoorn worden in de WUP’s vooral woningcorporaties betrokken. Waar mogelijk trekken de gemeente en corporaties gezamenlijk op in de communicatie. De bijeenkomst maakte duidelijk dat huurders ieder een andere positie, investeringsruimte en beslissingsbevoegdheid hebben en daarom niet via dezelfde route kunnen worden benaderd.
Wat kunnen gemeenten hiervan meenemen?
- Organiseer één herkenbare eerste ingang, met gespecialiseerde routes voor bijvoorbeeld VvE’s, grondgebonden woningen, bedrijven en energiearmoede.
- Kijk naast woning- en eigendomstype ook naar het tempo, de urgentie en de concrete aanleiding van een doelgroep.
- Richt binnen de gemeentelijke organisatie een route in die initiatieven helpt van een specifieke vraag naar ‘hoe kan het wel?’
- Gebruik vragen die al bij inwoners leven als startpunt en monitor vervolgens uit welke wijken en doelgroepen de contacten met het Energieloket komen.
Hoorn, SPDE en Liander werken momenteel aan een gezamenlijk narratief over all-electric en netcongestie, dat binnenkort wordt afgerond.
Verdiepen
Tijdens de bijeenkomst werd gewezen op de bijlage bij een Kamerbrief met onderzoek naar warmtepompen op één fase-aansluitingen.
Benieuwd naar de aanpakken van Haarlemmermeer en Hoorn?. Hierin vind je onder meer de inrichting van het Energieloket Haarlemmermeer en de doelgroepenaanpak van gemeente Hoorn, met aandacht voor VvE’s, monumenten, MKB, bewonersinitiatieven en woningeigenaren.
